Uit Mijn Scriptie #4: Het luisterboek en paratekst

Nu ik de laatste hand aan het leggen ben aan de scriptie – ik studeer in de nabije toekomst dan toch een keer af – vond ik het wel weer eens tijd worden voor een stukje hier. Daarbij zoek ik een excuus om even rustig de nieuwe Ben Folds te luisteren, zonder echt helemaal niks te doen. Dit keer een stuk over luisterboeken. Voor eerdere ‘afleveringen’ klik hier.

Het luisterboek

Luisterboeken zijn niet nieuw. Al vanaf de doorbraak van de langspeelplaat, waren er al luisterboeken. Zo bracht Querido LP’s uit met daarop voorgedragen gedichten, in de serie Stemmen van schrijvers. Niet  alleen uitgeverijen, maar ook andere bedrijven zoals Philips zetten schrijvers op vinyl.


Daarvoor kenden we al hoorspelen op de radio. In de Verenigde Staten en Engeland waren luisterboeken al vrij snel populair. In 2004 was de totale Engelstalige markt voor het luisterboek goed voor een omzet van 690 miljoen euro. In Duitsland werd er in hetzelfde jaar voor 140 miljoen euro aan luisterboeken omgezet.   Het Hörbuch is bij de oosterburen goed voor een marktaandeel van 3,1 procent van de totale boekenmarkt.   Het luisterboek lijkt niet langer alleen maar bij blinden en kinderen aan te slaan.

Hoewel het wat langer geduurd heeft, schijnt het luisterboek ook langzaam zijn plek in Nederland te veroveren. Een beetje boekhandel heeft tegenwoordig een aparte luisterboeksectie, waar alles te vinden is tussen colleges van Maarten van Rossum, kinderboeken van Dahl en poëzie van H.H. ter Balkt. Het luisterboek is in opmars. Waren luisterboeken in het verleden een zaak voor aparte uitgeverijen (zoals Rubinstein en De Kunst ); nu wagen ook reguliere uitgeverijen zich aan het gesproken boek. Zo startten Contact, Nieuw Amsterdam, Pimento, FMG en Cossee hun eigen luisterboekseries en richtte De Bezige Bij een aparte imprint op voor luisterboeken: Zoem.

Luisterboeken worden doorgaans op twee manieren verkocht: op CD in de winkel en als bestand online. De CD’s kun je in je auto draaien of eerst importeren op je computer om ze daarna op je mp3-speler te zetten. Wanneer je de bestanden digitaal bestelt, krijg je doorgaans na betaling een link toegestuurd waarmee je de bestanden kunt downloaden. Onlangs was uitgeverij Cossee de eerste uitgeverij ter wereld die de digitale bestanden op een geheugenkaart verkocht, die je direct in je telefoon, TomTom of computer kunt steken en beluisteren.

Dat luisterboeken aan populariteit hebben gewonnen, is niet in de laatste plaats te danken aan de opkomst van de mp3-speler. Acht CD’s meenemen naar de sportschool is een stuk omslachtiger dan een veelvoud daarvan op een mp3-speler, die in de elastieken band van je trainingsbroek past. Ook de productie van mp3’s is een stuk goedkoper dan van CD’s, en als je ze eenmaal hebt, raken ze niet meer op. Zonder extra kosten kan de uitgever ‘dezelfde’ bestanden aan nog meer mensen verkopen.

De komst van  krachtige, goedkope mp3-spelers heeft een verandering in onze beleving van het luisteren teweeggebracht. Luisteren werd persoonlijker en de witte iPod-oordopjes werden deel van het straatbeeld. Zolang hardlopen niet enorm aan populariteit verliest, mp3-spelers nog krachtiger worden en er nog geen oplossing voor het fileprobleem is, lijkt er een markt te zijn voor het luisterboek.

De (bekende) stem

Met het gesproken boek is er ook een nieuwe vorm van paratekst gekomen: de stem. Volgens Genette is het de taak van de paratekst om de tekst aan het publiek en de lezer te presenteren. De stem doet dit op een vertrouwde manier: woord voor woord wordt de tekst door de voorlezer ontsloten. Deze kan nadruk op bepaalde passages leggen of een ironische ondertoon toevoegen. Hij kan de meer complexere werken toegankelijker maken door ze op een bepaalde manier voor te dragen:

De lange zinnen van Proust, de stream of consciousness van Joyce, de hermetische alinea’s van Kafka – ze worden allemaal helderder wanneer een professionele verteller zich erover buigt. De romanciere Sue Miller bekende in The New York Times dat ze Henry James op tape prefereerde omdat de voorlezer de complexe zinnen al voor haar ontrafeld had. (Steinz)

De stem kan dus in dienst staan van een beter begrip van de tekst. Bij fictie kan bijvoorbeeld door het gebruik van meerdere stemmen het verschil tussen personages benadrukt worden; spanningsopbouw kan gegenereerd worden door steeds sneller voorlezen; enzovoorts. De verschillende effecten die een stem aan een tekst kan toevoegen zijn legio. Een volledige analyse ervan gaat de grenzen van deze scriptie ver te buiten. Het volstaat om op te merken dat de stem zodanig invloed op de tekst heeft, dat ze deze kan verhelderen of zelfs een betekenisverschil teweeg kan brengen. Ze vormt een paratekst die zelf onderwerp van een recensie kan worden:

‘De voorgelezen versie van Het Achterhuis (waarvoor gebruik is gemaakt van de meest complete uitgave) overtuigt. Opgewekt klinkt het begin, wanneer het nog de klasgenoten zijn die Anne Franks gedachten bepalen, somberder wanneer de periode van het onderduiken is ingegaan, prachtig wanneer Van Houten Anne Franks neerslachtige buien voorleest, en knap wanneer het optimisme-ondanks-alles de boventoon voert. Ronduit neutraal klinkt het slot, ‘hier eindigt het dagboek van Anne Frank’, waarna een nawoord volgt waarin Van Houten vertelt hoe het iedereen uiteindelijk is vergaan. Ook in dat nawoord worden de luisteraar geen nadrukkelijke gevoelens opgelegd, de presentatie is feitelijk. Het is niet precies uit te leggen. Komt het doordat brieven wel vaker beter tot hun recht komen wanneer ze hardop worden voorgelezen, is het dankzij Carice van Houten die het hele dagboek weinig theatraal, maar toch doordringend voorleest? Eén ding is zeker: de  voorgelezen versie komt harder aan dan de papieren uitgave. (Jaeger)

Belangrijker dan wat de stem kan is misschien nog wel van wie de stem is. Vlak nadat de film Zwartboek veel aandacht genoot, werd bekendgemaakt dat Van Houten – die in de film een verzetsheldin speelt – het bekendste dagboek zou voorlezen.  Het luisterboek wordt angehaucht door de bekendheid van de film en haar hoofdrolspeelster. Niet alleen spreekt men daarmee een nieuw publiek aan voor de tekst, het genereert ook weer een epitekst op de oorspronkelijke tekst: er komen weer beschouwingen over de originele tekst en zijn geschiedenis en de bekende stem wordt geïnterviewd over zowel de tekst en haar eigen ervaringen daarmee. De paratekst genereert nieuwe paratekst.

Een andere paratekstueel effect wordt teweeggebracht bij de luisterboeken van Zoem, het audio label van De Bezige Bij. Die uitgeverij brengt namelijk voornamelijk luisterboeken uit die voorgedragen zijn door de auteur zelf. Anders dan bij Het Achterhuis krijgen we Joe Speedboot met de stem van de auteur zelf, Tommy Wieringa. Voor Genette staan parateksten in dienst van een betere lezing van de tekst. Die betere lezing stelt hij, zoals eerder aangehaald, bijna gelijk aan ‘conform de auteursintentie’. Als er een krachtig paratekstueel middel is om dit effect te behalen, dan is het de eigen stem van de auteur wel. Meer dan met hoofdstuktitels, omslagafbeeldingen en typografie kan de auteur met zijn stem de lezing van de tekst sturen. ‘Zo is het bedoeld.’ lijkt de paratekstuele boodschap hier.

De mogelijke effecten van de bekende stem zijn, net als haar buigingen, eindeloos. Zo kan de stem van de auteur ook weer op zichzelf bekend zijn, zoals bij Youp van het Hek. Zijn voordracht van De wonderlijke broertjes Pim en Pietje doet waarschijnlijk onvermijdelijk een groot deel van zijn luisteraars denken aan zijn caberetshows. Zo krijgt de tekst een meerwaarde, misschien zelfs een betekenisverrijking, doordat de thematiek van die shows wordt geactiveerd in de beleving van de luisteraars. Bij Turks Fruit ontstaat een nog gecompliceerder paratekstueel web: het boek werd voorgelezen door Jan Wolkers zelf, die wijzigingen aanbracht tijdens het voorlezen, vlak voor zijn dood. Hier mengen zich biografische gegevens zich met brontekst, de autoriteit van de auteur en stem.

Muziek en geluidseffecten

Een andere, toegevoegde vorm van paratekst die luisterboeken toelaten is die van muziek en geluidseffecten. Toen ik George Orwells Animal Farm in de luisterboekvariant tot mij nam, was mijn beleving vooral anders doordat de liedjes – die in het boek gewoon neergeschreven staan – omgetoverd waren tot echte, gezongen liedjes. De patriottische driekwartsmaat waarin de verteller diezelfde tekst zong, voegde er een extra dimensie aan toe. De vraag is hoe ver een luisterboek mag gaan, voordat het een hoorspel is. We kennen dit effect al lang van hoorspelen en films, waar aanzwellende duistere violen ‘gevaar’ betekenen. Ze maken de voorgelezen tekst een ‘totalere beleving’, volgens Nol Havens, oprichter van luisterboekenuitgeverij De Kunst. (Andriessen)  Ook het achterwege laten van muziek kan een bepaald effect najagen. Het kan intimiteit oproepen, zoals bij Het Achterhuis, waar de muziek wel gepland was, maar waarvan is afgezien om de ‘intimiteit’ van de tekst te bewaren.

Zowel muziek als geluidseffecten zijn al beweerde vormen van manieren om de tekst te verrijken, ontsluiten. De eerste hoorspelen kenden al dichtslaande deuren en krakende vloeren. Het is een goed gebruik om rond kampvuren de horrorverhalen kracht bij te zetten door onverwachte bijgeluiden. In die zin is er ook niks nieuws aan deze paratekst. Met de groeiende belangstelling voor luisterboeken, en de drang van uitgeverijen om hier uniek in te zijn, worden ze echter wel een stuk belangrijker.

Metagegevens bij mp3’s

[In de offline-versie van mijn scriptie is hiervoor al gesproken over metadatering, maar dan in het kader van e-books. Het kan dus zijn dat er in deze paragraaf een paar lege verwijzingen voorkomen. Voor uitleg over metadatering, klik hier.]

De hiervoor besproken parateksten zijn in feite oudere vormen van paratekst, die nu een nieuw medium hebben gevonden. Voorgedragen teksten en muziek bij teksten bestonden al, ze hebben echter een bredere afzet gevonden door de CD en de opkomst van mp3-spelers. Door die technologieën zijn de parateksten efficiënter geworden, en wellicht in hogere mate bewuster gebruikt, maar echt nieuw als paratekst zijn ze niet.

Een soortgelijk effect vinden we bij de metadatering. Bij luisterboeken speelt metadatering een nog belangrijkere rol speelt dan bij e-books. Ze zorgt ervoor dat de bestanden überhaupt zichtbaar worden in de bibliotheek van iTunes.

Ze kunnen echter meer. Bij mp3’s is metadatering – mede door de noodzakelijkheid – verder ontwikkeld en bekender dan bij e-books en websites. Het toevoegen van metadatering aan een mp3 wordt ook wel ‘taggen’ genoemd. Een bekend protocol – en het meest gebruikte – voor mp3’s en andere geluidsbestanden is ID3. De meeste gebruikers van digitale muziek zullen wel bekend zijn met de mogelijkheid om de artiest, titel, albumtitel en genre in te voeren. ID3 biedt echter ook de mogelijkheid om albumillustraties, weblinks en zelfs lange commentaren toe te voegen.

De commentaren zouden bijvoorbeeld een weergave van de gesproken tekst kunnen zijn. Ze kunnen echter ook een vertaling van de gesproken tekst zijn, of een lijst met uitleg bij genoemde begrippen in de gesproken tekst. Ze kunnen ook een commentaar van de auteur bevatten of de datum van een voordracht. Mp3-spelers zoals de iPod en andere met een groot scherm kunnen deze teksten weergeven en het is een mooie ruimte voor paratekst. Een weblink kan het makkelijker maken voor de lezer om achtergrondinformatie over de auteur te vinden of zelfs meer boeken te kopen van dezelfde auteur of serie. De afbeelding kan als omslag dienen of als plek voor de auteursfoto.


De ruimte die metadatering bij digitale audio biedt voegt een plek toe voor paratekst, waar die eerst niet bestond. De mogelijkheden zijn wederom legio en zullen naar verwachting alleen maar groeien.

Tot slot

Het luisterboek is niet alleen een paratekst zelf, het blijkt ook nog een katalysator voor een veelvoud aan paratekstuele verknopingen. Nu het luisterboek ook digitaal is gegaan, kan de uitgeverij staan op schouders van reuzen. De muziekindustrie heeft immers al eerder de gevolgen van het digitaal worden van hun handelswaar ervaren en er steelt al aardig wat onderzoek en techniek in de digitale muziekindustrie. De mogelijkheden zijn legio en de toekomst zal uitwijzen hoe (en of) de paratekstuele kansen benut zullen worden.

Citaten uit:

  • Pieter Steinz, ‘De filefluisteraars: De doorbraak van het luisterlezen’ in: NRC Handelsblad, 22 juli 2005, Boeken p. 14.
  • Toef Jaeger, ‘De stem van Anne Frank’ in: NRC•Next, 8 mei 2007, p. 24.
  • Vincent Andriessen, ‘Lezen met de ogen dicht’ in: Het Financieele Dagblad, 5 januari 2008, p. 6.

P.S.: De nieuwe Ben Folds is overigens erg vet, vooral het liedje met Regina Spektor, dat wel de single zal worden.

Advertenties

2 thoughts on “Uit Mijn Scriptie #4: Het luisterboek en paratekst

  1. Bekend plaatje, die eerste…

    Over de tekst: ik heb het idee dat Zoem het luisterboek in NL echt op de kaart heeft gezet, een soort van omwenteling. Maar misschien is dat alleen omdat ik er zoveel reclame over zie.

    Ik weet niet of luisterboeken iets voor mij zouden zijn. Het schijnt allemaal nogal traag te gaan. Verder is de vraag of er niet ruimte open moet worden gelaten voor de lezer. Dat mis ik een beetje in dit stuk. Als Tommy Wieringa of Jan Wolkers hun boeken gaan voorlezen op zo’n manier dat er geen andere interpretatie meer mogelijk is, dan vraag ik me af of dat wel het idee (mijn idee) van literatuur is. Hetzelfde geldt voor bijgeluiden. De tekst moet het doen en ik ben groot voorstander van het bewaren van ruimte tussen schrijver en lezer. De lezer moet moeite doen en de tekst zelf een betekenis geven.
    Maar waarschijnlijk schop ik nu open deuren in. Een interessante vraag is wel waar de grenzen zijn voor parateksten. Past bij het WT-festival.

    Tot slot nog twee mooie fragmenten:
    “het geruik van meerdere stemmen”
    “Joe Speetboat”

  2. Ach, je moet luisterboeken niet als vervanging zien van gewone boeken denk ik. Ik moet zeggen dat ik zelf nooit fictie-luisterboeken luister.

    Meestal luister ik naar colleges, grote verzamelingen Alan Watts, Allen Ginsberg of Literatuurgeschiedenis van Joep Leersen of dingen van NRC Academy. Ik heb zojuist ‘Building great sentences’ gedownload. De enige fictie die ik luister zijn Kerouac & Burroughs, maar dat zijn dan ook weer meer voordrachten/spoken word achtige dingen.

    Het zijn dingen die ik dan tijdens het afwassen luister, bij het in de tuin werken, op de fiets. Als mijn handen niet vrij zijn, zeg maar. En dat is ook waar fictieluisterboeken scoren: tijdens het hardlopen en in de file. Dat is een beetje het ding. Het is ook niet echt een vervanging van het boek (zoals e-books dat ook niet zijn) maar eerder een nieuwe vorm naast het reguliere boek.

    Ik denk overigens niet dat je de hele interpretatie wegneemt, zoals jij beweert Willem. Je gaat toch ook naar voordrachten? Voldoen die dan niet aan het idee van literatuur? Volgens mij is het meer zo dat je literatuur op meer manieren tot je kunt nemen, sommige manieren zijn actiever, sommige intenser. Het effect is anders, maar volgens mij blijft het wel literatuur. Die veelzijdigheid boeit me juist. Houdt het lekker spannend.

    Enfin, genoeg geweest. Ik ga nog eens goed McLuhan lezen voor mijn conclusie, die ik binnen nu en drie dagen getypt moet hebben.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s